Sosyal bilgiler nedir?

Sosyal bilgiler, ilköğretimde işlenen haftalık derslerden biridir. 1. sınıftan 3. sınafa kadar ise hayat bilgisi olarak işlenir. Sosyal bilgiler dersi öğrencileri toplumsal hayata hazırlayıp onların sosyal yanını geliştiren bir ders olmasının yanında tarih, coğrafya ve vatandaşlık konularını da içerirsosyal bilgiler

Sosyal bilgiler lisede birimlere ayrılır. Bunlar; tarih, coğrafya ve felsefedir.

Sosyal Bilgiler; tarih, coğrafya, yurttaşlık bilgisi gibi günümüzde ilköğretim okullarında yer alan ancak Sosyal Bilimler denilen sosyoloji, ekonomi, siyaset, psikoloji, antropoloji, hukuk, eğitim v.b disiplinlerden seçilerek ilköğretim yaşındaki öğrencilerin düzeyine uygun, daha somut ve daha yakın özelliklere sahip duruma getirilen konular içermektedir.

A.B.D'de Sosyal Bilgiler eğitimi alanında en etkin kurumlardan biri olan A.B.D Sosyal Bilgiler Ulusal Konseyi (NCSS)'ne göre Sosyal Bilgiler; sosyal bilim alanlarını insan şeref ve haysiyetini korumak amacı ile oluşturulan demokratik bir toplumda bireyin rolünü inceleyen sosyal olayları ve insan ilişkilerini irdeleyen faaliyet alanlarını kapsamaktadır.

Sosyal Bilgiler, bütün çeşitlilikleriyle yeryüzüne bağlı olayları tanıtan, bunların oluş sebeplerini açıklayan, vatandaşlık hak ve ödevlerinin, sorumluluklarının neler olduğunu belirten, kısaca insan ve onun sosyal ve fiziki çevresiyle geçmişte, günümüzde ve gelecekteki etkileşimini ortaya koyan bilgilerdir. Sosyal Bilgiler, toplumsal gerçekle kanıtlamaya dayalı bağ kurma sureci ve bunun sonunda elde edilen derin bilgiler olarak tanımlanabilir. Toplumsal gerçek denildiğinde, toplumsal hayatı düzenleyen her türlü etkinlik akla gelebilir. İnsanın hayatında kullandığı ve zorunlu olan, onun daha kolay, rahat, mutlu yaşamasını kendini gizli yetenekleri doğrultusunda geliştirip, gerçekleştirmesini sağlayan tüm toplumsal olgular ve ilişkiler bu kavramın kapsamı içine girebilir. Bir bakıma tüm Sosyal Bilimler felsefe ve diğer etkinliklerin kesiştiği bir alan olarak düşünülebilir.Aşağıdaki şekil bu durumu daha net görmemizi sağlayacaktır. Gerçekte Sosyal Bilgiler, eğitim alanının yarattığı bir kavramdır. Bu disiplinler arası alan, Sosyal Bilimler alanındaki kavramsal ve bilimsel gelişmelerin eğitim süreci İçinde ele alınarak bireyin toplum içinde gelişmesini, yetiştirilmesini amaçlar. Sosyal Bilgiler; tarih, coğrafya, yurttaşlık bilgisi (vatandaşlık) gibi günümüzde ilköğretim programlarında yer alan, ancak gerçekte Sosyal Bilimler denilen sosyoloji, ekonomi, psikoloji, antropoloji v.b. gibi disiplinlerden seçilerek o yaşlardaki öğrencilerin düzeyine uygun, daha somut ve daha yakın özelliklere sahip duruma getirilen konuları içerir. Temel kültür öğelerini, birçok alandaki çalışmalardan sağlanan bulgulardan, disiplinler arası bir yaklaşımla seçilip yoğrularak oluşturulmuş bilgileri içinde bütünleştiren, ilköğretim düzeyinde (bilişsel, duyumsal) ve çocuğun küresel algılama özelliğine uygun durumuna getirilmiş bir derstir.

Sosyal Bilgiler Dersinin Kapsamı

Sosyal Bilgiler, eğitim alanının oluşturduğu bir kavramdır. Bu disiplinler arası alan Sosyal Bilimler alanındaki kavramsal ve bilimsel gerçeklerin eğitim süreci içinde ele alınarak bireyin toplum içinde gelişmesini, yetiştirilmesini amaçlamaktadır.

Sosyal Bilgiler, toplumsal gerçekle kanıtlamaya dayalı bağ kurma süreci ve bunun sonunda elde edilen derin bilgiler olarak tanımlandığı için, toplumsal gerçek denildiğinde, toplumsal hayatı düzenleyen her türlü etkinlik akla gelebilir. İnsanın hayatında kullandığı ve zorunlu olan, onun daha kolay, rahat, mutlu yaşamasını kendi gizli yetenekleri doğrultusunda geliştirip, gerçekleşmesini sağlayan tüm toplumsal olgular ve ilişkiler bu kavramın içine girebilir. Bir bakıma tüm Sosyal Bilimler felsefe ve diğer etkinliklerin kesiştiği bir alan olarak düşünülebilir.

Yukarıda da görüldüğü gibi Sosyal Bilgiler çeşitli alanlardan özet olarak seçilmiş, öğrencilerin seviyelerine göre sadeleştirilmiş konuları kapsamakta ve öğrencileri etkin ve üretken bireyler olarak hayata hazırlamaya çalışmaktadır. Sosyal Bilgiler, disiplinler arası ve çok disiplinli bir alandır. Bu nedenle Sosyal Bilgilerin iki temel ayırıcı özelliği vardır. Bunlar: vatandaş yeterliklerini kazandırmak için olması; bütüncül, disiplinler arası bir alan olmasıdır.

Sosyal Bilgiler Programı

İlköğretim okullarının 4., 5., 6., 7., 8. sınıflarda uygulamaya konulan Sosyal Bilgiler Dersi Programı, 1998 yılının nisan ayında yayınlanan 2487 sayılı Tebliğler Dergisi ile yürürlüğe konulmuştur. Talim Terbiye Kurulu Sosyal Bilgiler dersi öğretim programını, Milli Tarih ve Milli Coğrafya dersi programına göre haklı bir şekilde sunmuştur. Sosyal Bilgiler dersi öğretim programı ana başlıklara ayrılarak ve detaylandırılarak, öğretmene planlama, amaç yazma, hedef belirleme ve ders işleme tekniği açısından kolaylık sağlayacak tarzda genişletilmiştir. İlgili Tebliğler Dergisinde program sunumu şu ana başlıklarda toplanmıştır:

1- Türk Milli Eğitiminin amaçları (1739 sayılı kanuna göre)

2- Programın uygulanması ile ilgili amaçlar.

3- Genel amaçlar.

4- Özel amaçlar.

5- Atatürkçülükle ilgili konuların yer alacağı üniteler.

6- Sosyal Bilgiler dersinde kullanılacak araç ve gereçler.

Eylül 2005 tarihli ve 2576 sayılı Tebliğler Dergisi'nin konumuzla ilgili olan 21. maddesi şu şekildedir (Milli Eğitim Bakanlığı İlköğretim Kurumları ve Sosyal Etkinlikler Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik): "Sosyal etkinlik kapsamında yakın çevre, yurt içi ve yurt dışına gözlem-inceleme-araştırma veya kültürel, turizm ve ziyaret amaçlı geziler düzenlenebilir."

Bugün okullarımızda okutulan Sosyal Bilgiler dersinde; tarih, coğrafya, vatandaşlık konuları ağırlıklı bir şekilde yer almaktadır, ama bu yer alma bireyin sosyal ve fiziksel çevresinin ve bu çevre ile olan ilişkisinin incelenmesinde doğal olarak bu üç ders konularından bazılarının ele alınması biçimindedir. Yoksa var olan konuların birleştirilmesi şeklinde değildir.

Sosyal Bilgiler Programının Temel Yaklaşımı

Bilgi, insanlık tarihinin her döneminde önemli olmakla beraber iletişim imkanlarının küçülttüğü dünyamızda en önemli faktör haline gelmiştir. Çağımızda tartışılmaz üstünlük, bilgiyi üreten ve bilgiyi kullananlarındır. Bilginin kazanılmasında, kullanılmasında ve donanımlı insan gücünün yetiştirilmesinde de en önemli görev eğitimi sistemimize düşmektedir. Bu anlayış doğrultusunda Sosyal Bilgiler Programı:

1- Her öğrencinin birey olarak kendine özgü olduğunu kabul eder.

2- Öğrencilerin gelecekteki yaşamlarına ışık tutarak, bireylerden beklenen niteliklerin geliştirilmesine duyarlılık gösterir.

3- Bilgi, kavram, değer ve becerilerin gelişmesini sağlayarak, öğrenmeyi öğrenmenin gerçekleşmesini ön planda tutar.

4- Öğrencileri düşünmeye, soru soramaya ve görüş alışverişi yapmaya özendirir.

5- Öğrencilerin fiziksel ve duygusal açıdan sağlıklı, mutlu bireyler olarak yetişmesini amaçlar.

6- Milli kimliği merkeze alarak, evrensel değerlerin benimsenmesine önem verir.

7- Öğrencilerin kendi örf ve adetleri çerçevesinde ruhsal, ahlaki, sosyal ve kültürel yönlerden gelişmesini hedefler.

8- Öğrencilerin haklarını bilen ve kullanan, sorumluluklarının bilincinde olan ve yerine getiren bireyler olarak yetişmesini amaçlar.

9- Öğrencilerin sosyal sorunlara karşı duyarlı olmasını sağlar.

10- Öğrencilerin öğrenme sürecinde deneyimlerini kullanmasına ve çevreyle etkileşim kurmasına imkan sağlar.

11- Her öğrenciye ulaşabilmek için öğrenme-öğretme yöntem ve tekniklerindeki çeşitliliği dikkate alır.

12- Periyodik olarak, öğrenci çalışma dosyalarına bakılarak öğrenme ve öğretme süreçlerinin akışı içerisinde değerlendirmeye imkan sağlar.

Eğitimde Sosyal Bilgilerin Yeri ve Önemi

Sosyal Bilgiler kavramı çok çeşitli tanımlanmak beraber Talim Terbiye Kurulu Başkanlığı tarafından yapılan 2004-2005 yılı program çalışmalarında, komisyon tarafından şu şekilde tanımlanmıştır: "Sosyal Bilgiler, bireyin toplumsal var oluşunu gerçekleştirebilmesine yardımcı olması amacıyla; tarih, coğrafya, ekonomi, sosyoloji, antropoloji, psikoloji, felsefe, siyaset bilimi ve hukuk gibi Sosyal Bilimleri ve vatandaşlık bilgisi konularını yansıtan; öğrenme alanlarının bir ünite ya da tema altında birleştirilmesini içeren; insanın sosyal ve fiziki çevresiyle etkileşiminin geçmiş, bugün ve gelecek bağlamında incelendiği; toplu öğretim anlayışından hareketle oluşturulmuş bir ilköğretim dersidir."

Bu bağlamda Sosyal Bilgiler dersi, demokratik değerleri benimsemiş vatandaşlar olarak öğrencilerin içinde yaşadığı topluma uyum sağlamalarını ve öğrencilere bu bilgi birikimini hayata geçirebilecek donanımlar kazanmayı amaçlamaktadır.

Sosyal Bilgiler, ilköğretim okullarında sosyal davranış bilgilerine ağırlık veren bir ders veya öğretim programıdır. Sosyal Bilgiler programı, özellikle vatandaşlık eğitimine katkıda bulunacak şekilde tasarlanmışken, eğitim programlarının yapısına bağlı olarak Sosyal Bilgiler dersi, demokratik bir sistem içinde etkin bir vatandaşlık eğitimini bilimsel ve çağdaş bir yaklaşımla gerçekleştirme amacına yönelik olarak hazırlanmıştır.

Türkiye Cumhuriyetinin ilk ulusal programı 1924 yılında başladığında, ilköğretim bütün bireyler için zorunlu hale getirilmiştir. Program 1926 yılında karma eğitim, öğrenci merkezli yaklaşımlar ve millilik prensiplerine dayalı olarak revizyondan geçirilmiştir. Beşinci Milli Eğitim Şurası (MEŞ) 1948 programından kaynaklanan problemleri tartışmak üzere toplanmıştır. MEŞ'in çalışmaları öğrenci merkezli yaklaşımları, öğrenci sosyal etkinliklerini ve öğretmen otoritesine daha az müdahaleyi desteklemektedir. MEŞ'in kontrolünde yapılan çalışmalar yoluyla ilkokulların ikinci devresine yönelik olarak tarih, coğrafya ve vatandaşlık dersleri Sosyal Bilgiler ismi altında toplanmıştır.

Ülkemizde 1968 programından önce Sosyal Bilgiler öğretim programına giren konuların önemli bir kısmı "tek disiplinli program" desenine göre oluşturulmuş tarih ve coğrafya derslerini kapsar. 1968 ilkokul programı ile bu uygulama kaldırılmış, ilkokul ve ortaokul programlarında disiplinler arası ve çok disiplinli yaklaşımlara göre yapılandırılan Sosyal Bilgiler dersine yer verilmiştir.

1980'li ve 1990'lı yıllardan sonra Sosyal Bilgiler uygulaması ilkokul kademesiyle sınırlandırılmış, ortaokullar ikinci kademesine ait programa tek disiplinli desene uygun Milli Tarih ve Milli Coğrafya dersleri konulmuştur. 1998'de yürürlüğe giren ilköğretim Sosyal Bilgiler ders öğretim programında ise ilk sınıflardaki üniteler, genellikle disiplinler arası desene, diğer kısmı ise çok disiplinli desene uygun olarak hazırlanmıştır. 1998 ilköğretim programının II. kademesine ait birçok ünitesi, çok disiplinli program desenine göre hazırlanmıştır.

Sosyal Bilgiler de bireyin incelenmesi, onun sosyal ve fiziki çevresiyle etkileşimi ve bu etkileşimin geçmiş, şimdi ve gelecek açısından gözden geçirilmesi ile karşılaşırız. Böylece bu derste öğrenci, normal gelişme sürecinde yaşama yollarını öğrenirken, insanların birbirleriyle olan ilişkileri üzerinde de durur. İnsan-insan ve insan-toplum ilişkileri Sosyal Bilgilerin en çok önem verdiği konulardandır.

Sonuç olarak sosyal bir varlık olarak insanın, sosyal fonksiyonlarını yerine getirmesinde, toplumsal sorunlara çözüm bulmasında, yaşanabilir bir dünyanın meydana getirilmesinde Sosyal Bilgiler dersinin eğitimdeki yeri ve önemi büyüktür.

Sosyal Bilgiler Öğretiminin Amaçları

Eğitim kurumlarının en önemli işlevlerinden biri de, öğrenciyi iyi bir vatandaş/birey olarak yetiştirmektir. Eğitim kurumları bu işlevi, öğrencinin toplumsallaşmasını, içinde yaşadığı toplumun kültürünü, tarihini, yaşadığı sosyal ve fiziksel çevreyi, ait olduğu toplumdaki kurum ve kuruluşları tanımasını sağlayarak toplumdaki rollerinin ve statülerinin gerektirdiği davranışları, toplumun kendisine sağladığı imkanları ve bunlardan yararlanma yollarını kazandırarak yerine getirir. İşte, ülkemizde ilköğretim okullarındaki Sosyal Bilgiler dersi yukarıdaki işlevleri sağlamaya yönelik olarak okullarımızda okutulmaktadır.

İlköğretim okullarındaki Sosyal Bilgilerin genel amacı, öğrencilere vatandaşlık görevlerini ve sorumluluklarını öğretmek, toplumda insanların birbirleri ile olan ilişkileri ve tasarruf etme fikrini ve yeteneklerini geliştirmek; demokratik ve çağdaş bir toplum için etkin vatandaşlar/bireyler yetiştirmektir. Sosyal Bilgiler öğretimi ile bireyin demokratik tutum ve değerlere sahip, evrensel bilgi ve becerilere/davranış modellerine sahip, yurttaşlık bilinciyle hareket eden, yasalara saygılı, problem çözme ve karar alma becerileriyle donanmış, üretken ve katılımcı olması hedeflenmektedir.

Ülkemizde şimdiye kadar uygulana gelen Sosyal Bilgiler öğretim programları, ilerlemecilik akımının etkisi ile hazırlanmıştır. Nitekim Milli Eğitim Bakanlığı tarafından 1998 tarihli ilköğretim Sosyal Bilgiler öğretim programı, eğitim öğretim yolu ile:

1- Türkiye Cumhuriyeti'nin tarihsel, kültürel, siyasal; dünü, bugünü ve yarını ile ilgili değerlere karşı olumlu tutum geliştirmiş ve bu bağlamda dil, tarih, kültür ve yurt bilincine sahip,

2- Demokrasi ve insan hakları konularında duyarlı/bilinçli,

3- Yurttaşlık görev, sorumluluk ve haklarını bilen,

4- Bilgi, beceri ve iyi ahlak sahibi,

5- Doğru ve mantıklı kararlar alabilen ve sosyal sorunlara çözüm getirebilen vatandaşlar yetiştirmeyi öngörmektedir. Burada sözü edilen, karar verme ve problem çözme becerilerinin geliştirilmesi ilerlemecilik akımına uygun bir programda bulunması gereken temel araçlar arasındadır.

Türkiye'de Sosyal Bilgiler öğretim programları, felsefi temeller bakımından AB'deki programlardan pek farklı olmamakla birlikte iki ülkedeki öğretim yaşantıları arasında büyük farklar olagelmiştir. Bunun nedenlerinden biri, Türkiye'deki programlarda içeriğin Sosyal Bilgiler öğretimi içeriği ile hiçbir şekilde bağdaşmayacak bir biçimde gereksiz bir bilgi yığınını öğrencilere aktarmayı dayatmasıdır. Öte yandan sınıfların kalabalık oluşu gerekli araç ve gereçlerin bulunmayışı gibi nedenlerde Türkiye'deki Sosyal Bilgiler öğretimini olumsuz yönde etkileyen faktörler arasındadır.